Frá Jammu

Fyrsta og eina morguninn í Jammu vöknuðum við frekar snemma. Þegar Sonja var að teygja sig í ljósið fyrir ofan rúmið og ekkert gerðist sáum við að þetta var bjalla til að kalla til herbergisþjónustuna. Þar sem við vorum nánast ekki vöknuð og nenntum ekki að fara að reyna að útskýra fyrir þjóni sem ekki skilur ensku að við hefðum óvart ýtt á bjölluna datt Sonju snjallræði í hug sem var útfært svona: Ég fann í flýti til 5 Rs og þegar þjónninn hringdi dyrabjöllunni opnaði ég dyrnar á kasmír-náttfötunum mínum þakkaði honum fyrir, afhenti honum peninginn og kvaddi. Þegar ég lokaði hurðinni stóð þjónninn með stórt spurningamerki fyrir utan dyrnar og svipurinn á honum gerði þetta þess virði.

Á hótelinu eru tveir matsölustaðir hvor á móti öðrum og er inngangurinn nánast alveg eins. Eini munurinn er að fyrir ofan annan stendur Veg (grænmeti) og hinn Non-veg (kjötréttir). Manni verður spurn hvort þeir sem ramba inn á Veg staðinn lenti þar í höggstokk og séu síðan matreiddir fyrir þá sem sækja hinn staðinn. Við tefldum á tvær hættur og fórum á Veg staðinn og fengum þar ristað brauð í morgunmat. Kenning okkar var ekki rétt því að ég lifði þetta af og skrifa þessi orð.


Sonja nývöknuð og þreytuleg.

Fyrsta mál á dagskrá áður en við myndum skoða borgina betur var að kanna hvaða möguleika við hefðum á að komast til Amritsar sem yrði okkar næsti áfangastaður og Jammu í raun stoppistöð á ferð okkar þangað. Við kíktum í upplýsingastofu í hótelgarðinum og þurftum þar að bíða í hálftíma eftir pirraðri afgreiðslukonunni sem strunsaði inn með þjósti, settist niður og spurði hvað í andskotanum við værum að gera þarna með tóninum í rödd sinni. Við spurðum hvort það væri hægt að taka lest eða rútu frá borginni til Amritsar og svar hennar var "We don't provide that service!". Við reyndum að spyrja hana hvar við gætum nálgast þessar upplýsingar en alltaf fengum við sama svarið: "We don't provide this service!" - The computer says no!

Við hliðina á var stærri upplýsingastofa þar sem við fengum öllu vinalegri meðhöndlun og var bent á rútustöðina sem var stutt frá hótelinu svo við ákváðum því að ganga þangað. Við fengum ágætis sýnishorn af miðbænum sem virkaði ekkert mjög spennandi - mikið af betlurum og aðrir nokkuð vel stæðir sem sagt ekkert sem gladdi auga né linsu.

Á strætóstöðinni var erfitt að fá leiðbeiningar sem við skildum um það hvenær ríkisrútan færi, hve mikið hún kostaði og hversu langan tíma það tæki að komast á endastöð. Við fórum því á litla ferðaskrifstofu sem var á rútusvæðinu og komumst að því þar að einkarútan, sem er skömminni skárri en ríkisrúturnar, færi eftir 23 mínútur en við sögðum honum að við gætum ekki náð henni því við ættum eftir að sækja farangur okkar sem væri auk þess ópakkaður. Afgreiðslumaðurinn sagði "No problem" þegar við sögðum honum hvaða hóteli við værum á og sagði okkur bara að drífa okkur á takmarkaðri ensku sinni. Við ræddum þetta aðeins á milli okkar og þar sem borgin virkaði óspennandi og farmiðinn frekar ódýr, aðeins 150 Rs þá ákváðum við bara að reyna að ná þessu, borguðum sölumanninum og gengum rösklega í átt að hótelinu. Við tókum tuk-tuk þegar við vorum komin yfir umferðargötuna en sögðum honum ekkert að við vorum að hraða okkur - nenntum ekki að gera mikið stress úr þessu, annaðhvort næðum við þessu eða ekki. Það sem einkenndi ferðina hjá mótorvagnstjóranum var að þegar betlarar komu hlaupandi í átt að mótorvagninum beygði hann snögglega í áttina að þeim til þess að láta þá lenda á hlið hans til að henda þeim aftur upp á gangstéttina - þennan leik lék hann nokkuð oft á leiðinni og var satt að segja nokkuð leikinn.
Við báðum hann að bíða fyrir utan hótelið, hentum síðan farangrinum okkar í töskurnar sem tók ágætis tíma og drösluðum honum síðan í lítinn vagninn og héldum af stað í átt að rútustöðunni. Þar sem farangur okkar er orðin frekar þungur, vegna kaupgleði okkar, þá átti mótorvagninn í stökustu vandræðum með þungan farminn + farangur okkar og þegar við vorum komin útaf hótelgarðinum drap hann á hjólinu og lét það renna því leiðin á rútustöðina er næstum öll niður á móti. Þetta gekk mjög hægt fyrir sig en við ákváðum bara að stressa okkur ekkert. Hann keyrði með vélorku síðustu 1-2 kílómetrana að stöðinni og fór þá að leita að rútunni okkar. Hann drap á hjólinu og spjallaði við einhvern og í sameiningu skoðuðu þeir kvittuna okkar vandlega og viðmælandi hans benti að lokum ákveðið í einhverja átt og bílstjórinn stökk upp í mótorvagninn, gaf allt í botn og var allt í einu virkilega stressaður - þeir höfðu greinilega séð tímann á rútunni sem var væntanlega liðinn og nokkuð rúmlega það, við vorum klukkulaus svo við vissum ekkert hvað tímanum leið.
Við fundum þetta loksins, töskunum var hent inn í rútuna og ég keypti vatn fyrir okkur við hliðina á henni með rútustjórann öskrandi í eyrað á mér að ég ætti að hundskast í rútuna. Við settumst inn og biðum í 30 mínútur eftir að hún færi af stað - borgaði sig greinilega fyrir okkur að stressa okkur ekkert á þessu því rútur fara af stað þegar þeim hentar.


Tuk-tuk ökumaðurinn að skutla okkur á hótelið.

Nokkrir karlmenn stóðu í röð og pissuðu utaní vegg á aðalstöðinni þegar við keyrðum útaf henni og okkur var hugsað til fréttar sem við höfðum séð á mbl stuttu áður sem bar yfirskriftina: "Maður kastaði af sér vatni fyrir utan skemmtistað". Það er greinilegt að það er misjafnt á milli landa hvað telst fréttnæmt.

Rutuferðin til Amritsar sem tekur um 4-5 klukkustundir reyndist hin viðburðarríkasta þó hún væri frekar óþægileg. Við sátum framarleg i rútunni - í næstfremstu röð - hægra megin, þ.e. bílstjóramergin. Bílstjórinn var ungur piltur með burstaklippt hár. Sæmilegt rými er vinstra megin fremst og þurftu 6 farþegar að sitja þar á litlum bekk og kistu fyrir miðju fyrir ofan skiptingunni og hékk aðstoðarmaður bílstjórans nánast út um hurðina mest alla leiðina - hann var ungur og grannur með brillíantín í dökku hárinu, skeggbrodda og yfirvaraskegg sem greitt var í hring út til hliðanna. Eins og áður sagði var þetta einkarúta en ekki ríkis og var skv. sölumanninum "delux" og "very comfortable"! Sætin voru jú hefðbundin rútusæti, eða voru það einvherntímann, en ekki svona 2ja manna bekkir og bílflautan spilaði eitthvað lag ef flautað var nógu lengi í senn, annars komu bara stakir tónar. Jú svo er líka lokuð farangurgeymsla og engir farþegar á þakinu.

Í sætunum við hlið okkar var kona með tvö börn í öðru sætinu og maður á miðjum aldri henni við hlið, þau voru ekki saman. Þegar rútan var nýlögð af stað steig par upp í rútuna á fyrsta stoppi - ung og falleg kona með fínlegt andlit og eiginmaður hennar eða unnustu sem var góðlegur og með yfirvaraskegg. Unga konan var greinilega alveg brjáluð út í hann því hann var eitthvað að reyna að tala við hana eftir að þau voru nýkomin upp í rútuna og hún nánast öskraði á hann og var greinilega að segja honum að halda kjafti. Síðan grúðfi hún sig í í fötin sín grátandi og karlmennirnir sem voru í kringum þau þarna fremst snéru sér allir að þeim og gláptu úr sér augun eins og Indverjum er lagið.

Þessa 5 tíma sem rútuferðin stóð yfir var hún ýmist grátandi eða að hella sér yfir hann og hann eitthvað að reyna að tala máli sínu - það gekk ekki og yfirgáfu þau rútuna í lok ferðar í sömu stöðu - hún brjáluð og hann pirraður og afsakandi.

Ökumaðurinn var með þann leiða ósið að hrækja stórum og góðum slummum út um gluggann hjá sér, líkt og flestir indverjar. Sonja sat við gluggann og ég út að ganginum og þegar ferðin var hálfnuð lygndi ég aftur augunum og dreymdi um svala sturtu því loftið í rútunni var afskaplega vont og hitinn nánast óbærandi. Ég rankaði við mér þegar það var eins og skvett væri vatni yfir mig, ekki köldu heldur í c.a. líkamshita og hélt ég að vatni hefði verrð skvett á rútuna því við vorum með opinn glugga. Þegar ég opnaði augun sá ég að þetta var ekki sturta eins og ég hafði ð myndað í huga mínum heldur var þetta væn hráka frá bílstjóranum sem hafði ekki ratað rétta leið niður á götuna heldur villst inn um gluggann okkar og lent á okkur - þó heldur meira á Sonju sem betur fer :-) Ég fékk góðan slurk af hrákanum brúnleita í eyrað og eitthvað í skyrtuna ásamt þéttum úða í andlitið en Sonja var ekki eins "heppin" því skyrtan hennar var með stórum brúnum blettum og þurfti hún að þvo sér í framan því slatti hafði lent þar. Við þurkuðum okkur í gardínuna og lokuðum glugganum. Við töldum það ekki erfiðsins virði að nefna þetta við bílstjórann því hann talaði enga ensku og væri auk þess skítsama um þetta.

Ég ætlaði að hlusta á iPodinn minn kæra en hann var hvergi að finna - við höfðum gleymt honum á hótelinu í Jammu. Það voru gríðarleg vonbrigði því ég hef notað hann talsvert í ferðinni og hann auk þess dýrasta módel. Það var ekkert við því að gera nema reyna að hringja á hótelið um kvöldið þegar við værum komin á áfangastað.

Við sátum í hálfgerðu móki í sætunum okkar í brakandi hitanum svöng því við höfðum ekki borðað annað en morgunmat og nokkur epli sem við höfðum tekið með okkur sem betur fer í ferðina sem var ákveðin með það skömmum fyrirvara að ekki náðist að gera betri ráðstafanir, og héldum að þetta gæti ómögulega orðið verra .... rangt! Brillíantínháraði aðstoðarmaðurinn opnaði box fyrir ofan bílstjórann og rótaði þar í víraflækju og kveikti á græjunum sem búið var að tengja við tilkynningakerfi rútunnar og var þetta spilað á áður óþekktum hæðum með skerandi hæstu tónum og gríðarlegri bjögun - við teygðum okkur í eyrnartappana okkar sem náðu aðeins að dempa þennan horbjóð. Barnið við hliðina var með svipaðan tónlistarsmekk og við og ákvað því að grenja og öskra í takt við tónlistina - það hljómaði mun betur. Við þetta bættist sífellt flaut okkar og annarra rútna í kring - allt myndaði þetta tilviljanakennda sinfóníu sem var kannski ekki ósvipuð sumum nútímasinfóníum sem fá stundum að hljóma á gufunni.

Eitt skipti þegar rútan var stopp, að hleypa fólki út í þorpi,kom önnur rúta á sömu leið á hvínandi hraða með flautuna í botni - okkar rúta fór örlítið af stað (af óskiljanalegum ástæðum) og skipti engum togum að hin rútan keyrði á spegilinn á okkar rútu ásamt því strjúkast aðeins við okkar á þvílíkum hraða - spegillinn lá í þúsund molum á götunni þegar hin rútan hvarf í reykmekki án þess að stöðva til að athuga verksumerki. Bílstjórinn á okkar rútu gaf í og upphófst æðislegur eltingaleikur þar sem við eltum meintan ökufantinn á þröngum götunum innan um gangandi vegfarendur, smærri farartæki, búfénað og annað lauslegt sem þvælist um á götunum hér á Indlandi. Rútan okkar var greinilega kraftmeiri en hin enda aðeins nýrri þó gömul væri og minkaði því bilið á milli rútnanna sífellt og þegar nær dró þá skiptust bílstjórarnir á einhverjum handabendingum útum gluggann á farartækjum sínum.
Við náðum loks hinni rútunni, komumst við upp að hlið hennar og framfyrir hana og þá fór smá tími í að fá hina til að stoppa án þess að hún færi framhjá okkur aftur. Það tókst eftir skamma stund að þröngva hinn bílstjórann til að stoppa og síðan æddu bílstjórinn, aðstoðarmaðurinn og nokkrir farþegar út og það var hundrifist í nokkrar mínútur á meðan málið var gert upp. Menn skildu ósáttir og við æddum í burtu - bílstjórinn og farþegarnir sem fóru út til að rífast hundfúlir. Ég held samt að okkar rúta hafi valdið þessu með að fara af stað þegar hin rútan var að koma á hvínandi ferð en á móti kemur þá var hinn kannski á alltof miklum hraða miðað við aðstæður.


Allt í upplausn þegar farþegar rútana fóru líka að rífast.

Við gerðum stopp á verkstæði stuttu síðar og mótorhjólaspegill var settur í staðin fyrir brotna spegilinn eftir töluverðar tilraunir við ýmsar festingar - ein af þeim var að festa arm nýja spegilsins með því að loka rúðunni á hann - skrítið hvað mönnum dettur í hug. Ég held að þeir hafi endað á að skrúfa spegilinn fastann og hélst hann það sem eftir lifði ferðar.


Nýr spegill föndraður á rútuna.

Ferðin var orðin nógu slæm eða viðburðarrík, eftir því hvernig fólk lítur á lífið og fannst okkur þetta orðið gott. Þegar við áttum skammt eftir kom ný gusa af líkamsheitu vatni á okkur, aðallega þó á Sonju, þrátt fyrir að við værum með lokaðan gluggann. Rétt áður en næsti skammtur kom þá áttaði Sonja sig og náði að draga gardínuna fyrir - konan fyrir framan var að æla út um gluggann! Þá greinilega fór ælan aftur inn um gluggann svo konan sjálf hlýtur að hafa fengið slatta á sig, hún hefði eins getað ælt bara í fangið á sér - það hefði þá allavega ekki dreifst á aðra farþega.

Það hafði semsagt verið hrækt á okkur, ælt á okkur og keyrt á okkur í þessari mögnuðu 5 klst rútuferð.

Eins og áður sagði var þetta betri tegund af rútu, þ.e. fyrirtækja rekin rúta en ekki ríkisrúturnar. Við komumst að því að til þess að komast til næsta áfangastaðar þurfum við væntanlega að taka ríkisrútu með enn meiri óþægindum og ferðin tekur auk þess helmingi lengri tíma. Okkur er strax farið að "hlakka" til.

Einn farþeginn sem var með tuk-tuk hjólið sitt á rútustöðinni bauð okkur að keyra okkur á hótelið sem við höfðum hug á að gista á, gegn gjaldi að sjálfsögðu. Þegar þangað var komið var það fullt og því fórum við á hitt hótelið sem við vissum um og var það líka fullt. Hann sagði okkur þá frá hóteli skammt frá sem hann vissi um og þurftum við að ganga á það - Sonja beið í vagninum með farangurinn á meðan. Það hótel og þrjú næstu voru öll upppöntuð og fór mér að hætta að litast á blikuna - var farinn að sjá fyrir mér að sofa á götunni. Við enduðum þó á að finna hótel skammt frá Gullna hofinu sem var með eitt herbergi laust - það er víst einhver heilagur dagur í borginni daginn eftir að við komum og nánast öll svefnpláss borgarinnar nýtt.

Eftri að við höfðum komið okkur fyrir upphófst leitin að símanúmeri hótelsins í Jammu en það reyndist þrautinni þyngri þar til við Sonja fundum lausnina og númerið. Þeir könnuðust ekkert við að iPod hefði fundist í herberginu okkar og fékk ég með sannfæringakrafti mínum þá til þess að leita aftur í herberginu og báðu þeir mig um að hringja eftir 10 mínútur sem ég gerði. Þeir höfðu ekkert fundið eftir aðra umferð og voru frekar pirraðir á mér. Við vorum sannfærð um að þeir hefðu stolið tækinu góða - það breyttist þegar við fundum iPodinn síðar um kvöldið í snúrupokanum í bakpokanum mínum.


Viðskiptavinur á símastaðnum.

Allt er gott sem endar vel.

Til Jammu

Það eru kannski ekki allir sem vita ástæðu skálmaldarinnar sem geisaði í Kashmir á fyrri hluta tíunda áratugs 20. aldarinnar og er ég enginn sérfræðingur um þessi mál en ætla að segja lauslega það sem ég hef heyrt.
Kashmir hefur verið sjálfstætt ríki í margar aldir og þegar Indland og Pakistan urðu sjálfstæð ríki um miðja 20. öldina versnaði staða Kashmir því bæði lönd höfðu áhuga á að innlima þetta fagra og gjöfula land ásamt þekkingu og öðru sem þar var að finna inn í ríki sín. Pakistan gerði loks innrás í Kashmír og Kashmírbúar báðu Indverja um hjálp sem gerðu það með þeim skilyrðum að þeir fengju viss ítök í stjórn Kasmír og var um það samið en Kasmír yrði áfram sjálfstætt og myndi ráða sér sjálft. Indverjar hröktu Pakistan frá landinu og tóku í kjölfarið alla stjórn landsins upp á sína arma og brutu þannig nokkur af þeim loforðum sem þeir höfðu gefið. Indlandsher varð í kjölfarið meira og meira áberandi í landinu vegna þess að skæruhernaður gegn Indlandi varð meira og meira áberandi og vilja menn meina að mikið af þeim skærum hafi komið beint frá Pakistan sem skaffaði skæruliðum bæði vopn, mannskap og þjálfun. Venjulegir íbúar voru á milli steins og sleggju því þeim var oft hótað með vopnum að aðstoða skæruliðana - indlandsher setti því alla íbúa Kasmír undir sama hatt - skæruliða og uppreisnarmenn.
Þetta olli því að herinn fór með íbúa héraðsins eins og skeppnur og morð og pyntingar urðu daglegt brauð.
Ástandið var sem verst um 1995 en það hefur batnað til muna frá því og má t.d. nefna að fyrir nokkrum árum var ekki hægt að keyra nema í mesta lagi í 5 mínútur í borginni áður en bíllinn var stoppaður af varðstöðvum og leitað í honum. Núna er hægt að keyra um nánast alla borg án þess að vera ónáðaður af hernum þó að herstöðvar séu mjög víða og áberandi.
Herinn er einnig fámennari í Kasmír heldur en áður og eru um 300.000 hermenn í héraðinu núna - okkur finnst eins og við séum búin að sjá svona 256.512 af þeim.
Teppasalinn mikli frá Kasmír sagði okkur frá því að hann hafi verið handtekinn eina nóttina og hélt að hann yrði myrtur því það fylgdi alltaf í kjölfar handtöku. Honum var sleppt af yfirmanni sem var greinilega í góðu skapi þessa nóttina og þegar hann gekk frá hersveitinni beið hann eftir að fá skot í bakið því þeir "slepptu" oft fólki bara til að skjóta það á leið burtu, þá var hægt að segja að viðkomandi hafi verið skotinn á "flótta". Hann komst því í burtu en varð alvarlega þunglyndur og tók hann nokkur ár að jafna sig á því. Mjög margir vinir hans og fjölskyldumeðlimir létu lífið á þessum tíma þannig að þetta hefur tekið mikinn toll af flestum íbúum Kasmír. Hvernig gátum við ekki keypt af honum teppi eftir svona formála?
Hermenn náðu sér í stöðuhækkanir og orður með því að taka saklausa borgara, myrða þá og afskræma andlit þeirra þannig að þeir þekktust ekki (og því ekki hægt að hrekja sögu þeirra) og særa sjálfa sig með skrámum og segja að þeir hafi náð að fella skæruliðann í bardaga.
Þessi hlið á skálmöldinni er að sjálfsögðu einhliða og frá íbúa Kasmír komin en ég hef enga ástæðu til að efast um þetta því stríð eru grimm og hræðileg.

Við kvöddum starfsmennina ágætu á húsbátunum upp úr 7 um morguninn og lögðum af stað úr borginni með sama bíl og bílstjóra og í skoðunarferðinni daginn áður. Bæði bíll og bílstjóri voru hinir ágætustu og því ágætt að fá bílstjórann til að keyra okkur líka til Jammu sem er um 8 tíma keyrsla með stoppum.

Srinigar var að vakna eftir næturdvala þegar við keyrðum úr borginni og við sáum fólk vera að opna búðir og hreinsa göturnar í morgunsólinni sem sendi fallega geisla á milli húsa og trjáa í morgunmistrinu sem gaf skemmtilega birtu. Sígaunar voru víða að reka fjárhópa, greinilegt að þeir fara snemma af stað til að vera á undan morgunösinni. Fólk var farið að vinna við að berja hrísgrjónin úr stránum og gerðum við gott stopp í að fylgjast með þeim og taka myndir.
Eftir því sem við fjarlægðumst miðpunkt Srinigar fór herinn að vera meira áberandi því þetta er mikilvæg herflutningaleið. Á stórum hluta leiðarinnar voru hermenn með alvæpni á verði á um 50m fresti hvort sem það voru aðeins akrar eða úthverfi. Það var skrítið að sjá mann vinna á akrinum og alvopnaðan hermann á verði skammt frá honum. Eins voru hermenn á þökum hrörlegra húsa í litlum þorpum í útjaðri Srinigar og vélbyssuhreiður með ákveðnu millibili. Hermenn með málmleitartæki leituðu af jarðsprengjum meðfram götunni og það minnti okkur á hættuna sem er alltaf kraumandi undir yfirborðinu. Við sáum einnig hermenn með spegla leita undir bílum að sprengjum og tvisvar voru þeir með gasgrímur að brasa eitthvað sem ég veit ekki hvað var. Kannski eru þeir bara að þessu til að losna við skítalyktina sem er oft yfirgnæfandi og ég hef gert góð skil áður. Við erum reyndar orðin vön henni, eða eins og það er mögulega hægt, og við gætum þessvegna setið með fólki heima inni á klósetti á meðan það teflir við páfann til að spjalla án þess að kippa okkur mikið upp við það.
Við höfum séð eins og víða á ferðum okkar minnismerki um óþekkta hermanninn en engin um óþekka hermanninn - hvers eigum við sem óþægir erum að gjalda?


Unnið á akrinum.


Hrísgrjónin slegin úr stránum.


Hirðingi að svipast um eftir kindunum.


Sígaunakona að reka fjárhóp.


Sígauni með hestahóp.


Sígaunakona með hestahóp.


Sígaunabúðir.

Þegar við fjarlægðumst borgina og skríða upp í fjöllinn varð umferðin miklu, miklu þyngri og voru langar biðraðir, mest með flutningabílum áberandi. Þar sem við vorum á litlum bíl gátum við skotist fram úr þessum röðum sem oft voru með meira en 100 bíla stopp og vorum við ánægð með að sleppa við alla þessa bið. Í einni biðröðinni nýttum við tækni hjólreiðamanna og létum herjeppa fullan af hermönnum brjóta vindinn og eltum hann þar sem hann flautaði smærri bíla frá sér og fór því nokkuð hratt yfir. Aftasti hermaðurinn í bílnum var valdsmannlegur með yfirvaraskegg og taldi sig greinilega stóran kall. Þegar bíllinn komst ekki áfram vegna bíla fyrir framan stökk hann út að aftan með riffil sinn og gekk hratt að bílunum fyrir framan en hann var frekar óheppinn greyið því hnúturinn leystist iðulega þegar hann var nýkominn úr bílnum og þurfti í sífellu að hlaupa á eftir honum og stökkva inn á ferð að aftan án þess að hafa náð að skamma nokkurn mann. Þetta gerðist svona 4-5x áður en við misstum sjónar af bílnum þegar við þurftum að sýna vegabréf okkar á mjög óskipulagðri lögreglustöð lengst uppi í fjöllum.

Náttúran á þessari leið var falleg, skógi vaxnar hæðir en þar sem þessi náttúra stóð þeirri sem var á milli Leh og Srinigar svo langt að baki þá þótti okkur hún nánast ómerkileg. Seinni hluta leiðarinnar glöddu apar augað sem dvelja í miklu magni við veginn og bíða þar eftir grænmeti og öðru sem fólk hendir gjarnan úr bílum sínum þó það sé harðbannað.


Apar við veginn.

Gríðarlegar biðraðir settu mark sitt á þessa leið því minniháttar slys virðast vera algeng og það þarf bara einn trukkur að hlekkjast á í þessum fjallvegum til þess að langar biðraðir myndist enda mjög umferðaþung leið. Mjög margar rútur eru á þessari leið og er um 90% af þeim stappaðar af hermönnum og er það víst daglegt brauð allur þessi herflutningur. Manni fallast hendur yfir því hversu mikið batterí herinn er og þegar maður sér allt fólkið á götunni sem hefur ekkert í sig og á verður maður hissa á þessari bilun sem svona stríðsbrölt er.
Á skilti sem við sáum á leiðinni stóð: "Indian army: Our pride" - já, það er ekki öll vitleysan eins.


Rútubílstjóri bíður í biðröð.


Ryk á vegum verður oft mjög mikið.

Við tékkuðum okkur inn á fyrsta hótelið sem við skoðuðum í Jammu og fengum okkur síðan stuttan göngutúr í borginni sem virðist ekki ýkja spennandi. Betlarar bögguðu okkur og hávaði og læti í umferð var það sem helst var áberandi í þessari stuttu gönguferð.
Á leið heim á hótelið sáum við hringlaga efstu hæð á stóru hóteli sem stóð við hliðina á okkar hóteli og virtist þetta vera hinn ágætasti veitingastaður svo við skelltum okkur á hann. Við grínuðumst með það þegar okkur var vísað til borðs að þetta myndi kannski snúast eins og perlan því þetta var svipað að innan, þ.e. hringlaga og borðin við gluggann sem gaf gott útsýni yfir borgina. Þegar við vorum að bíða eftir matnum kom allt í einu smá högg á staðinn eins og einhver hefði keyrt á húsið og var það einungis gólfið að fara af stað í hring. Þetta er greinilega svar Jammu búa við Perlunni okkar. Þar sem Sonja er afskaplega viðkvæm og auk þess prinsessa varð þessi hreyfing á gólfinu sem þegar til kom snérist nokkð hratt, sennilega helmingi hraðari en í Perlunni og hökti öðru hvoru, til þess að hún varð sjóveik og borðaði bara einn bita af rándýru og bragðgóðu lambaketinu sem hún hafði pantað og skildi því eiginlega allt eftir. Þjónninn sá þetta greinilega þegar við báðum um reikninginn og kom með blað sem hann bað okkur að fylla út um það hvernig okkur hefði líkað staðurinn og skrifaði Sonja í reitinn yfir hvað betur mætti fara: "Let us know before that the floor will turn - it made me seasick.". Við skiluðum miðanum til þeirra og sáum þegar við vorum að bíða eftir lyftunni allt þjónaliðið grúfa sig yfir miðann, greinileg aað reyna að skilja hvað við vorum að segja.


Kokkarnir - Sonja - Miðbærinn. Endurspeglun á glugganum á veitingahúsinu nýtt.

Í afgreiðslunni niðri á þessu flotta hóteli var auglýsing um einkapartý í sal á hæðinni þar sem starfslokum Mr. Idago var fagnað. já, öllu er nú hægt að fagna!

Sölumaðurinn mikli frá Kasmír

Við vöknuðum við að þjónninn bankaði laust á hurðina hjá okkur kl. 4.30, skriðum á fætur og klæddum okkur í hlý föt. Við gengum hljóðlega út úr bátnum og út í myrkrið þar sem þjónninn beið okkar við lítinn bát - við heilsuðum bátamanninum og settumst í bátinn. Bátamaðurinn afhenti okkur þykkt og mikið teppi sem kom sér vel því það var mjög kalt og við ekki nægilega vel klædd fyrir slíkan kulda.

Þjónninn ýtti bátnum frá landi og við sigldum hljóðlega út í myrkrið. Við sáum litlu ljósglætuna í landi fjarlægjast og allt í kring var svarta myrkur en við sáum móta fyrir fjöllunum í fjarska ásamt einstaka ljósglætu í borginni. Í fjarska heyrðist bænasöngur og eins og áður spruttu söngvar upp allt í kringum okkur sem gerði ferð okkar drungalegri en ella því þessir söngvar eru oft tryllingslegir.
Okkur fannst báturinn ekki hreyfast en þegar við hölluðum okkur út fyrir borðstokkinn sáum við gróðurinn í vatninu líða framhjá. Í loftinu var lykt af brenndu tré en það er til siðs í borginni að brenna rusl og sprek að kvöldi og var ennþá keimur af því. Við hlustum á hljóðið frá árinni og söngvana í kring og hrjúfruðum okkur saman undir teppinu - það var kalt.

Við fórum að sjá fleiri báta sem tóku framúr okkur enda flestir minni og voru þeir með mismikið af grænmeti innanborðs - greinilega á leið á morgunmarkaðinn eins og við en þar versla bændur og kaupmenn á milli sín úti á miðju vatni og ætluðum við að fylgjast aðeins með þessu og jafnvel taka nokkrar myndir. Bátamðurinn keypti fyrir okkur brauð á leiðinni í litlu bakaríi sem við sigldum framhjá og var það vel þegið því við höfðum ekki borðað neitt fyrir utan banana sem við tókum með okkur.
Við vorum í um klukkutíma að sigla og annan að fylgjast með hvernig kaupin á eyrinni ganga fyrir sig og voru oft hressileg skoðanaskipti, létu menn oft í ljós óánægju með ósanngjarna sölumenn og sáum við t.d. menn skvetta með árunum vatni á hvorn annan og mjög hávær rifrildi. Við sötruðum te sem þjónninn okkar hafði útbúið fyrir okkur og héldum síðan sömu leið til baka eftir að bátaflotinn hafði þynnst töluvert - þetta var því nánast allt búið þegar sólin var komin almennilega á fætur. Við fengum okkur góðan lúr þegar við komum aftur í bátinn okkar.


Virðulegur verslunarmaður á báti sínum.


Þessi var flottastur í útliti þarna að okkar mati.


Harkað um sanngjarnt verð á káli.


Búið að selja grænmetisuppskeruna og því haldið heim á leið til konu og barna með fulla pyngju.


Skotta vel klædd í morgunsólinni.


Þessi var að tína vatnsgróður í bát sinn.


Siglt á spegilsléttu vatninu.


Báturinn okkar séður frá vatninu.

Eftir hádegismatinn kíktum við í búðina fyrir utan húsbátana sem fjölskyldan rekur en þar eru seldir munir sem framleiddir eru í Kashmir. Það sem gerir héraðið merkilegt er að hérna eru nánast allir múslimar og er ástæaðan fyrir því aldagömul. Fyrir um 500 árum ef ég man rétt kom hingað merkilegur maður frá Íran og flutti boðskap múslímatrúarinnar í héraðið og er nánast kraftaverk árangurinn sem hann náði með þessu friðsæla trúboði sínu. Með honum voru nokkrir iðnaðarmenn sem kunnu hinar ýmsusutu iðn- og listgreinar og kenndu þeir íbúum Kashmír og varð það nánast bylting því áður hafði héraðið verið fátækt og menn kunnu takmarkað annað en að afla sér nauðsynlegs fæðis. Þetta þróaðist þannig að fjölskyldur sérhæfðu sig í mismunandi greinum, ein t.d. í teppavefnaði, önnur í að þvo teppi (sem er flóknara en það hljómar), enn önnur í útskurði o.s.frv., o.s.frv. Í dag er þetta enn við líði og skemmtilegt hvernig þetta hefur farið mann frá manni innan fjölskyldna. Wangnoo fjölskyldan sérhæfir sig í að selja muni ásamt því að reka húsbátana og eru þau ennig með ferðaskrifstofu.
Við versluðum nokkra minjagripi og gjafir af þeim - allt hina ágætustu muni.

Eftir hádegi fórum við í hálfs dags ferð um miðbæinn og skoðuðum göngugötur og moskur. Fólk í Srinigar er mjög vinalegt og skemmtilegt og flestir vilja ólmir fá mynd tekna af sér sem gerir svona göngutúra skemmtilegri. Við skoðuðum tvær moskur, önnur þeirra Shah Hamden Mosque hleypir ekki vestrænum ferðamönnum inn heldur hefur litla glugga til að kíkja inn á fólkið biðja fyrir innan. Seinni moskan sem við skoðuðum Jama Masjid (eða Pir Dastgir Shrine)) er töluvert stærri og þægilegur staður til að heimsækja. Þetta er stór ferköntuð bygging með grasagarði í miðjunni sem inniheldur fallegan gosbrunn. Byggingin sem umkringir þennan garð er öll teppalögð með mörgum litlum mottum og situr fólk þar og biður. Í garðinum er fólk ýmist að biðja, leggja sig, spjalla eða kæla sig í gosbrunninum. Þetta er friðsæll staður og manni líður ákaflega vel þarna og slakar á - fólk er vinalegt og allir eru afslappaðir og í góðu skapi. Börn skvetta vatni úr gosbrunninum innan um a menn að þvo skegg sín.
Við Sonja erum sammála um það að múhaðmeðstrú hefur það sér til ágætis að guðshúsin eru látlaus og þægilegur staður til að koma á. Fólk á þar góða stund þar sem það situr á teppum eða leggur sig og er ekki verið að sóa í endalausar skreitingar og líkneski eins og er t.d. í kaþólskri trú. Hið slæam orð sem á sér á vesturlöndum er líklegast mikið vegna fréttaflutnings frá löndum sem trúarbrögðin eru við líði en eins og í flestum trúarbrögðum eru það ofsatrúamennirnir sem mest ber á og túlka hlutina oft eftir sínu höfði, sem oft er ekki besta leiðin til að túlka orðin - svipað og sumt kvennfólk vill gera.


Flottur karl.


Við sáum börn leika sér í ánni svo við strunsuðum þangað um skítugan stíg en á vegi okkar urðu nokkrir piltar. Þeir vildu ekki að við færum frá þeim og hengu á okkur eins og litlir apaungar svo það var mjög erfitt um gang. Ég held að ég hafi gengið um 50 metra með þennan hangandi á mér.


Þurrkað sér eftir sundsprett.


Stungið sér í vatnið.


Hér í Kashmir virðast karlmenn sjá um öll verk utan heimilisins. Í hverri einustu búðarholu er karlmaður að vinna og skiptir þá engu við hvað.


Burðarmaður.


Einn af þeim sem við lofuðum að senda útrpentaða mynd að heiman. Við höfum gefið ansi mörg svoleiðis loforð og teljum við það mjög mikilvægt að standa við þau þegar heim er komið, aaafar brýnt.


Dfjöfullinn sjálfur eða kannski bara hans besta uppstilling.


Í garðinum í Jama Masjid moskunni.


Við gosbrunninn.


Fallega skeggjaður maður.


Skemmtilega tenntur þessi.


Þessi kona var að selja mat fyrir utan moskuna.


Dóttir hennar.


Kona í hvítu.


Við bátahverfið.


Kindahjörð rekin í gegnum borgina.


Dal vatn.


Supper deluxe.

Við snérum aftur í bátinn okkar sem við kölluðum Buckhingham höll og snæddum kvöldverð sem var hefðbundin Kasmírísk máltíð - teppasalinn mikli frá Kasmír kom inn í setustofuna þar sem við vorum að snæðingi, settist hjá okkur og sagði okkur frá ýmsu. Við vorum búin að segja honum fyrr um daginn að við værum til í að skoða teppi um kvöldið því teppin hérna eru þau bestu í heimi ásamt teppum frá Íran og sennilega mikið húsprýði að hafa eitt slíkt í stofunni heima.
Teppasölumaðurinn sat með okkur í tvo tíma og sagði okkur ýmislegt merkilegt eins og sögu héraðsins og trúarbrögðin hérna. Einnig sagði hann okkur frá skálmöldinni sem var hér á áður árum og hvernig ástandið hafði áhrif á hann en hann varð þunglyndur eftir að hafa verið tekinn fanga og hélt að hann yrði myrtur, en það var daglegt brauð. Ég ætla að segja meira frá þessu ástandi í bloggi morgundagsins því þetta er þegar víst orðið allt of langt og rúmlega það.


Þetta er ekki okkar bátur og sennilega ekki heldur Buckhingham höll.

Eftir samræðurnar sýndi hann okkur teppi af ýmsum stærðum og gerðum og eru þau mörg hver hin glæsilegustu og verðið er eftir því enda fáránleg vinna á bakvið þau. Við fundum fljótlega teppi sem okkur leist á og var verðið á því um 100þ krónur íslenskar.
Hann sagði okkur frá vinnslu teppanna og sýndi okkur myndir af því þegar þau eru búin til. Eins og ég sagði frá áður eru fjölskyldur með sérhæfingu í hinum ýmsu iðn- og listgreinum og það koma alls sex fjölskyldur að vinnslu eins teppis eins og okkar. Verksviðin falla undir eftirtalda verkþætti:

1. Ullinn unninn í þræði og lituð.
2. Hönnun (aðeins hönnuður og vefari skilja það "mál" sem hönnunin er skrifuð á og eru 700 síður sem lýsa vafningu teppisins okkar).
3. Teppið ofið - það tók tvo menn alls 14 mánuði að vefa teppið sem við völdum okkur.
4. Gengið frá bakhlutanum en það er gríðarleg vinna því það þarf að brenna hvern einasta þráð í höndum.
5. Þvottur - ótrúlegt en satt þá er það mikil kúnst að þvo teppið svo litir og annað haldi sér.
6. Gengið frá endunum á teppinu, þeim hluta sem snýr upp.
7. Sala.

Þrátt fyrir miklar tilraunir þá náði ég ekki að prútta verðinu niður því þeir eru bara með fast verð, eru víst heildsalar, og hann vildi meina að verðið væri sanngjarnt þannig að allir aðilar fengu sitt fyrir vinnsluna á teppinu og því ekki hægt að prútta. Miðað við vinnsluna á bakvið teppið þá held ég að verðið sé alveg sanngjarnt fyrir 6x9 feta teppið ásamt því að það var virkilega flott og virtist vandað. Hann hélt langa ræðu um gæði teppisins, vinnsluna og fleira þannig á endanum gátum við ekki annað en fjárfest í því. Hann á titilinn sölumaðurinn mikli frá Kasmír svo sannarlega skilið.


Teppið fagra - það er dekkra séð frá hinni hliðinni. Það er spurning hvort við þurfum stærri íbúð eftir þessa 3ja mánað ferð.

Þegar við mættum aftur í bátinn biðu eftir mér áðurnefnd sérsaumuð kasmírísk föt - ákaflega þægileg og munu þau vera vinnuföt mín í framtíðinni.


Svefnherbergið okkar.

Þjónarnir okkar kalla mig "sir" í hvert skipti sem þeir ávarpa mig og Sonju kalla þeir "maddam". Vinur minn líkti einu sinni Sonju við fiðrildi þegar við vorum saman á skemmtistað í Reykjavík því hún flögraði um allt enda í miklu stuði. Ætli hún kallist þá ekki Madam Butterfly.

Kashmir - 28. september

Við vöknuðum snemma þennan morguninn og eftir morgunverð slöppuðum við af við sólarupprás á enda húsbátsins og áttum þar rómantíska stund. Morguninn var sérstaklega fallegur, mistur var yfir vatninu sem gaf því einhvern töfraljóma og fjölskrúðugt fuglalífið gladdi augað og eyrað þar sem fuglar léku sér allt í kring og aðrir tóku dífur í vatnið á eftir fiskum. Tveir eldri menn voru skammt frá okkur á litlum bátum að veiða læti borgarinnar var víðsfjarri - fuglasöngurinn var ráðandi þarna.

Ég held að þetta hafi verið réttur morgunn til að hnýta saman skóreimar okkar Sonju.



Í hádeginu fengum við að kíkja aðeins inn í eldhúsið sem er stórt og mikið og hreinna en íbúðin okkar heima sem kannski segir ekki mikið. Þar kenndi kokkurinn okkur að búa til ekta Kashmírískt grænt te þannig að við getum leyft fólki að smakka þegar við komum heim því við keyptum hálft kíló af því.


Kokkurinn var ákaflega góðlegur maður og þægilegur.

Eftir hádegismatinn var komið að því að ég myndi reyna aftur við netkaffi bæjarins og lagði af stað um eitt leitið. Mér hafði verið sagt daginn áður að það yrði opið frá 8 um morguninn fram til 9 um kvöldið. Þegar ég mætti á aðalgötuna var messusöngur í fullum gangi í moskunum í kring og allar búðir lokaðar þannig að von mín um að netið væri í gangi fór minnkandi enda kom á daginn að netkaffið var harðlæst og ég gat ekki einu sinni spennt upp hengilásinn þrátt fyrir tilraunir. Ég ákvað að hinkra aðeins eftir messulokum og stóð þarna uppi á járnsvölunum sem gengið er inn á netkaffið ásamt hárgreiðslustofunni og öðrum búllum í um hálftíma áður en fyrsti maðurinn kom upp járnsigann og reyndist hann vinna á hárgreiðslustofunni og sagði "10 minutes" þegar ég reyndi að spyrja hann um netkaffið með bendingum og handabandi. Ég beið því lengur og um hálftíma síðar, þegar ég var um það bil að gefast upp kom ungur maður í gallabuxum og hvítri skyrtu sem angaði af rakspíralykt, líklegast minn maður. Hann var ekkert að stressa sig þó að ég biði þarna með þreytusvip í andlitinu og byrjaði að spjalla við hárgreiðslustrákana og benti mér síðan að koma og opnaði hengilásinn sterka.
Hann bauð mér sæti í sófa í fremra herberginu þar sem var móttaka ofl en seinna herbergið innihélt tölvurnar fyrir viðskiptavini sem voru fimm. Ég settist niður og horfði á hann drösla stórum bensínmótor út, greinilegt að það var rafmagnslaust í borginni eins og nánast alltaf. Hann kallaði á hárgreiðslustrákinn og rétti honum óhreinan brúsa og benti á vélina - var greinilega að senda hann eftir bensíni og hvarf mér síðan sjónum með vélina. Um fimm mínútum síðar kom hann aftur inn og fór að leiða rafmagnssnúru meðfram veggnum og út um gluggann sem snéri út á bakvið húsið - hafði greinilega dröslað vélinni þangað - og fór síðan aftur út til að tengja snúruna við vélina. Það voru farnar að renna á mig tvær grímur en ég kunni ekki við að láta mig hverfa.
Þegar rakarinn hafði komið með bensínið aftur var hafist handa við að setja bensínið á vélina og koma henni í gang bakvið húsið, þar sem glugginn var lítill og hátt uppi hef ég bara heyrnina mér til vitnis. Eftir töluvert basl hrökk mótorinn loks í gang, þeir komu aftur inn og kveiktu á einhverju í töflu og kveiktu síðan á tölvu inni í hinu herberginu. Eftir góða stund þegar tölvan hafði loksins ræst sig og þeir hringt í símafyrirtækið til að kveikja á netinu hjá þeim bauð hann mér loks til sætis fyrir framan tölvuna sem var pínulítill plastkollur. Skjárinn á tölvunni var greinilega að syngja sitt síðasta því hann var skærrauður og allir litir mismunandi tónar af gulum en það var eitthvað sem ég gat alveg sæst á því ég þurfti aðeins að senda einn tölvupóst. Músin var arfaslöpp og það tók óendanlega þolinmæði við að reyna að fá bendilinn á ákveðin stað. Ég náði loks að opna Internet Explorer vafrann en netið virkaði ekki - kom alltaf villuboð eftir að vafrinn hafði reynt í dágóða stund að opna netsíðuna sem ég hafði hug á að heimsækja. Ég kallaði á starfsmanninn og hann reyndi það nákvæmlega sama og ég sem skilaði ótrúlegt en satt sömu villuboðum á skjáinn. Hann keyrði því upp aðra tölvu og ég beið þolinmóður eftir því að þessi tölva, sem var örugglega Trabant, keyrði sig upp á lúsarhraða og hann gerði sömu vísindalegu tilraunina að komast á netið með sömu niðurstöðu. Hann hringdi þá aftur í símfyrirtækið og prófaði eitthvað annað og kom þá til mín og spurði mig hvort netið virkaði núna. Ég prófaði aftur en það virkaði ekki og ég sagði við hann: "Ha, er klukkan svona margt - ég þarf að drífa mig heim að sofa!", stóð upp og gekk út enda frekar þreyttur á þessu öllu enda hafði ég eytt alltof miklum tíma í þessa vitleysu. Það er mikið sem maður leggur á sig að senda einn tölvupóst sem var eftir allt saman ekkert svo mikilvægur.

Þolinmæði er dyggð.

Ég var búinn að fá mig fullsaddann á því að reyna misslæm net svo að ég gekk aftur í bátinn okkar og dró Sonju með mér niður í miðbæ á netið sem við höfðum prófað daginn áður og svínvirkaði. Við fengum far með einum fjölskyldumeðlimnum og netið í bænum virkaði eins og draumur og hef ég engar langdregnar sögur af þvi. Netkaffið er við Dal vatnið sem margir húsbátar eru á og einnig er þar mjög fátæklegt hverfi með hrörlegum húsbátum og kofum sem hafa verið byggðir við þá ýmist á stöplum eða á litlum eyjum. Við fengum okkur stuttan göngutúr um það hverfi og þar bauð útúrreiktur indverji okkur heim með sér að reykja hass, skemmtileg lífsreynsla. Við héldum fyrst að hann væri blindfullur en svo var hann bara drulluskakkur. Nei, við fórum reyndar ekki með honum en hann gróf upp úr vasa sínum hasspoka en við þökkuðum pent fyrir og sögðum nei takk. Hann sikksakkaði þá í burtu og gekk inn í einn bátinn skammt frá okkur.


Gamlir bátar við Dal vatn, eins og sjá má eru þeir ekki við bakkann og því arfaslakur kostur.


Dæmigerð sjón í bátahverfinu við Dal vatn - gamlir húsbátar og búið að klambra upp fótfestu við hlið þeirra.


Kvöldsólin lýsir upp húsin sem eru byggð á stólpum á vatninu.


Íbúi í bátahverfinu.

Srinigar er með svipaðan vanda og mávavandinn heima í Reykjavík en þó öllu glæsilegri ef hægt er að kalla vandamál glæsilegt. Í staðinn fyrir máva eru þeir með erni eða hauka, kann ekki alveg að nefna þessa fugla því einn maður sagði við okkur að þetta væru "hawks" (haukar) og annar "eagles" (ernir). Þeir líta út eins og haförninn nema töluvert minni þó stórir séu og er á köflum í borginni allt krökkt af þessum fuglum. Ég gapti nánast af undrun við að sjá þá fyrst því það kom mér alveg að óvörum. Það er tignarleg sjón að sjá þessa glæsilegu fugla steypa sér á ógnarhraða og grípa eitthvað af jörðinni fáum metrum frá manni.


Ernir eða haukar á krossgötum í flugi sínu.


Á veiðum.

Við tókum tuk-tuk aftur heim á hótel og var það löng leið því bílstjórinn ætlaði aldrei að finna húsbátahverfið okkar og keyrði miklar krókaleiðir. Hann spurði nokkrum sinnum til vegar og einn feitlaginn herramaður var mjög hjálpsamur og tók upp símann sinn, hringdi í húsbátafyrirtækið, spurði þá hvar þetta nákvæmlega væri og stökk síðan upp í mótorvagninn og deildi sæti með bílstjóranum og hélt um hann á meðan bílstjórinn keyrði eftir leiðbeiningum hans. Þegar bílstjórinn virtist vita hvert ætti að fara stökk hjálpsami herramðaurinn úr vagninum, veifaði okkur og óskaði okkur velfarnaðar. Okkur tókst ekki alveg að finna réttu leiðina og stuttu síðar stökk strákur upp í vagninn til okkar og spurði á ágætri ensku hvort við værum að fara í húsbátinn því hann hafði séð okkur á vappi þar dagin áður,við stingum greinilega í stúf, svo hann leiðbeindi okkur á leiðarenda, fékk reyndar far með okkur heim til sín en það er ótrúlega skemmtilegt þegar fólk er þetta hjálpsamt. Annars eru tuk-tuk bílstjórar oft ansi snöggir að segja bara já já þegar maður gefur upp áfangastað en öllu verra þykir þeim að gefa okkur upp verð. Enda kemur oft í ljós að þeir vita ekki nema rétt í hvaða átt umræddi áfangastaður er og svo hefst mikil leit.

Þjónarnir voru fyrir utan eldhúsið þegar við komum að drekka kasmískta smjörteið sitt með salti og vildu endilega að við myndum smakka. Við fengum sitthvorn bollann en þetta var svo brimsalt að ég gat með engu móti drukkið meira en einn sopa og Sonja drakk þrjá. Við þurftum að afsaka okkur og segja þeim að við gætum bara alls ekki meira. Þetta var fyrsta máltíð dagsins hjá þeim en þeir fasta frá fjögur að morgni (eða nóttu fyrir venjulegt fólk) og mega hvorgi borða né drekka fyrr en upp úr sjö að kvöldi - þá fá sér þetta te og sesamfræa áður en þeir fara að biðja fyrir kvöldmatinn.